Endeks · DEI Sürdürülebilirlik Modülü · Kapadokya Üniversitesi Sosyal ve Stratejik Çalışmalar Uygulama ve Araştırma Merkezi
Turizmde sürdürülebilirlik
Bu sayfa, sürdürülebilirlik göstergelerini turizmin hacmi ve geliriyle yan yana okutur: sertifikalı
tesisler, mavi bayraklı plajlar, UNESCO varlıkları, coğrafi işaretler, hava kalitesi, atıksu arıtma, organik tarım
ve korunan alanlar hem Türkiye genelinde hem il il incelenebilir; her gösterge Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir
Kalkınma Amaçları'na (SKA) bağlanır.
Model çıktısıKapsam: 81 il·Dönem: 2009–2025·Veri sürümü: v34.106
Bu sayfa neyi gösterir? Destinasyon Mükemmellik Endeksi'nin (DEI) sürdürülebilirlik modülünü ayrı bir çerçevede sunar: modül, 8 aktif göstergenin ağırlıklı toplamının 88 bölenine oranından hesaplanır ve nihai DEI skoruna %35 ağırlıkla girer. Göstergelerin tanımı, ağırlıkları ve hesap adımları için Metodoloji — DEI bölümüne; endeksin bütünü için DEI sayfasına bakınız.
Türkiye geneli — sürdürülebilirlik varlıkları ve turizm hacmi
Kartlar en güncel resmî değerleri gösterir. Grafiklerde düz çizgi ilgili sürdürülebilirlik
serisi, kesikli gri çizgi aynı yılların toplam gecelemesidir (milyar gece); iki seri ayrı ölçeklerde birlikte
seyri gösterir, nedensellik iddiası taşımaz.
Sürdürülebilir turizm sertifikalı tesis Resmî veri
2.163
TGA · 2025
Mavi bayraklı plaj Resmî veri
577
TÜRÇEV · 2025
UNESCO varlığı (liste + geçici) Resmî veri
27
2026
Tescilli coğrafi işaret Resmî veri
1.839
TÜRKPATENT · 2026
AB coğrafi işaret tescili Resmî veri
46
eAmbrosia · 2026
Korunan alan kaydı Resmî veri
1.749
DKMP · 2025
Sürdürülebilir turizm sertifikalı tesis
Mavi bayraklı plaj
Tescilli coğrafi işaret (birikimli)
AB tescili — eAmbrosia (birikimli)
UNESCO varlıkları (birikimli)
PM10 il ortalaması (µg/m³ · düşük = iyi)
Organik tarım — S08 göstergesinin tabanı
Sürdürülebilirlik modülünün S08 göstergesi (sürdürülebilir gıda üretimi ve çeşitlenme),
Tarım ve Orman Bakanlığı'nın organik tarım istatistiklerinden hesaplanır: sertifikalı organik yönetimdeki
toplam alanın il yüzölçümüne oranı (alt ağırlık 0,6) ile organik ürün çeşidi (0,4). Solda ulusal seyir
turizm hacmiyle birlikte, sağda son yılın il sıralaması. 1 km² = 100 ha olduğundan hektar cinsinden alanın
km² cinsinden yüzölçümüne oranı doğrudan yüzde okumasıdır.
Resmî veri
Türkiye — sertifikalı organik alanın seyri
yüzölçümü payı (%) · 2010–2025
Düz çizgi organik
alan payı, kesikli gri çizgi aynı yılların toplam gecelemesi (milyar gece; ayrı
ölçek — birlikte seyir içindir, nedensellik iddiası taşımaz). Zirve 2014: %0,85 · 2025: %0,21.
2025 — organik alan payı en yüksek 10 il
sertifikalı organik alanın il yüzölçümüne oranı (%) · 2025
İpucu için imleci
çubuğun üzerine getiriniz. Aydın, yüzölçümünün %3,03'ini (24.583 ha) sertifikalı organik yönetimde tutarak açık ara öndedir.
Taban değişikliği (28.07.2026). S08'in eski tabanı sürdürülebilir yeme-içme ve diğer işletmelerin
anlık bir listesiydi: 81 ilin 73'üne 0 veriyor ve dokuz yıl boyunca hiç değişmiyordu — yani ne iller ne
yıllar arasında ayırt ediyordu. Yeni taban, bakanlığın 2002'den beri yayımladığı organik tarım
istatistikleridir ve yıllık izlenebilir. Kaynak dosyada organik çiftçi sayısı kolonu da vardır ama
bilerek kullanılmaz: 2023'te kayıt/tekilleştirme yöntemi değişmiş, seri özellikle şehir illerinde
11–29 kata varan yapay sıçramalar üretmiştir. Alan serisinde böyle bir kırılma yoktur; seri, resmî yıl
değerleriyle çapraz doğrulanmıştır. 2025 satırı ön veridir; bakanlığın nihai yayınıyla yeniden
denetlenecektir. Taban değişikliğinin skorlara ölçülen etkisi için
Metodoloji — sürüm günlüğü.
Bitkisel ürün çeşitliliği
DEİ'ye girmez · betimleyici
TÜİK bitkisel üretim istatistiklerinden (MEDAS) sayılan ürün çeşidi, ilin tarımsal
yelpazesinin genişliğini betimler; sürdürülebilirliği değil tüm bitkisel üretimi ölçtüğü için DEİ'ye
beslenmez. 2025 yılının en geniş yelpazeli beş ili:
İl
Toplam çeşit
Tahıl + diğer
Sebze
Meyve · içecek · baharat
Muğla
176
58
54
64
Bursa
158
56
54
48
Adana
149
47
44
58
Balıkesir
149
56
48
45
Burdur
148
48
48
52
Kaynak: TÜİK bitkisel üretim istatistikleri — son veri yılı: 2025
Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, organik tarım istatistikleri (2002–2025;
alan tanımı: organik üretim + doğadan toplama + nadas, geçiş süreci alanı hariç — resmî "organik+geçiş"
manşetiyle birebir karşılaştırılamaz) · TÜİK, bitkisel üretim istatistikleri (MEDAS).
İl çözümlemesi — sürdürülebilirlik göstergeleri × turizm
Bir il seçiniz: dokuz göstergenin ham değeri ve 0–100 skoru, Türkiye ortalamasıyla (mavi çizgi)
karşılaştırmalı görülür; altta ilin DEI final skoru ile gecelemesi birlikte çizilir.
Kod
Gösterge
Ham değer
Skor / 100
Skor ve Türkiye ortalaması
Ağırlık / 88
Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı — organik tarım istatistikleri — son veri yılı: 2025
81 il birlikte — sürdürülebilirlik skoru ve turizm ekonomisi
Yatay eksen sürdürülebilirlik modülü skoru, düşey eksen 2025 il turizm ekonomisi tahmini
(logaritmik). Sağ üst: hem sürdürülebilirlik varlığı güçlü hem turizm ekonomisi büyük iller; sağ alt: sürdürülebilirlik
varlığı güçlü, turizm geliri henüz sınırlı iller — gelişme alanı burasıdır.
Gelir: model tahminiSkor: türetilmiş
A – LiderBCDE· renkler A–E editoryal sınıf
Turizm yoğunluğu — ulusal seyreklik, bölgesel yoğunlaşma
Taşıma kapasitesi tartışmasının ölçülebilir tarafı yoğunluktur: aynı geceleme hacmi geniş
bir ülkeye yayıldığında başka, tek bir bölgede toplandığında başka bir baskı üretir. Eurostat bu baskıyı iki
ölçütle yayımlar — kilometrekare başına geceleme (mekânsal) ve 1.000 yerleşik kişi başına geceleme
(toplumsal). Solda ülkeler, sağda Türkiye'nin İBBS-2 bölgeleri aynı iki ölçütle; iki panel de 2024 yılına
aittir ve sıfır tabanlıdır.
Resmî veri
Bölgesel ölçek — Türkiye'nin en yüksek hacimli İBBS-2 bölgeleri
gece / km² · 2024
gece / 1.000 yerleşik kişi · 2024
TR61 (Antalya, Isparta, Burdur)diğer İBBS-2 bölgelerikesikli düşey çizgiler: ulusal referanslar
Bölgeler,
İBBS-2 düzeninde olduğu gibi ilk illerinin adıyla anılır; bölgenin tam il bileşimi için
imleci çubuğun üzerine getiriniz.
Okuma. Türkiye ulusal ölçekte Avrupa'nın seyrek ucundadır: 281,82 gece/km² ile AB-27
ortalamasının (715,22) %60,6 altında, kişi
başına 2.530,30 gece/1.000 kişi ile AB-27'nin (6.725,73)
%62,4 altındadır. Aynı ülkenin
Antalya, Isparta, Burdur bölgesi (TR61) ise 2.850,83 gece/km² ve 29.627,68 gece/1.000 kişi ile
AB-27 ortalamasının sırasıyla 3,99 ve 4,41 katına çıkar ve
her iki ölçütte de Hırvatistan'ın ulusal yoğunluğunu (1.675,32 · 24.247,67) geçer —
Hırvatistan bu panelde kişi başına en yoğun ülkedir. Türkiye ortalaması ile TR61 arasındaki
10,12 katlık fark, taşıma kapasitesi tartışmasının neden ulusal değil bölgesel ve yerel
ölçekte yürütülmesi gerektiğinin nesnel dayanağıdır.
Hacim yoğunluk demek değildir. TR61 aynı yıl 101.429.700 gecelemeyle panelde yer alan
16 ülkenin 219 İBBS-2 bölgesi içinde 1. sıradadır; buna karşılık
kilometrekare başına yoğunlukta 38., kişi başına yoğunlukta 16. sıradadır. Örneğin ES70 — Kanarya Adaları bölgesi 13.404,58 gece/km² ile TR61'in 4,70 katı yoğunluktadır.
Kilometrekare ölçütünün en üstü büyük ölçüde metropol bölgelerdir (Viyana, Prag, Berlin; Türkiye'de de
bir turizm bölgesi değil İstanbul) — orada ölçülen şey turizm baskısından çok kentleşmedir. Bu yüzden
panelde bölgeler hacim sırasına göre listelenmiş, yoğunluk ayrı bir ölçüt olarak okunmuştur; turizm
baskısını kişi başına ölçüt daha iyi taşır. Bölge kapsamı yıllara ve ülkelere göre değişir; boşluklar
doldurulmamış, hiçbir değer ara değerle tamamlanmamıştır.
Kaynak: Eurostat, tour_occ_ninat · tour_occ_nin2, erişim tarihi 26 Temmuz 2026.
Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA) eşlemesi
Birleşmiş Milletler'in 2030 Gündemi, 17 amaç ve 169 hedeften oluşur; turizm bu çerçevede iki
hedefte açıkça anılır: 8.9 (istihdam yaratan, yerel kültürü ve ürünleri öne çıkaran sürdürülebilir turizm
politikaları) ile 12.b (sürdürülebilir turizmin etkilerini izleyecek araçların geliştirilmesi); deniz
kaynaklarının turizm yoluyla sürdürülebilir kullanımı ayrıca 14.7'de geçer. Aşağıdaki tablo, Atlas'ın
sürdürülebilirlik göstergelerini ilgili amaç ve hedeflere bağlar; rozetlere tıklayarak resmî amaç sayfalarına
ulaşabilirsiniz.
Sürdürülebilir turizm sertifikasyonu, sürdürülebilir turizmin etkilerini izleme araçlarının (12.b) ve istihdam ile yerel kültürü destekleyen sürdürülebilir turizm politikalarının (8.9) doğrudan karşılığıdır.
Sertifikalı organik üretim, dayanıklı ve sürdürülebilir gıda üretim sistemleri hedefinin (2.4) doğrudan karşılığıdır; bakanlık sicilinden yıllık izlenebilir olması sürdürülebilirliğin izleme araçları hedefine (12.b), organik ürün çeşidinin genişliği ise yerel ürünü ve kültürü öne çıkaran turizm hedefine (8.9) bağlanır.
İl düzeyinde yetiştirilen bitkisel ürün çeşidinin genişliği, tohum ve bitki genetik çeşitliliğinin korunması hedefinin (2.5) il ölçeğindeki gözlenebilir karşılığıdır; çeşitlenmiş üretim dayanıklı tarım sistemleri hedefine (2.4) ve tarımsal peyzajdaki biyolojik çeşitliliğe (15.5) bağlanır. Gösterge üretim MİKTARINI değil ÇEŞİT SAYISINI ölçer; büyük tarımsal üretim tek başına yüksek skor getirmez.
Bu eşleştirme, Atlas'ın editoryal yorumudur; resmî bir SKA raporlaması değildir. Türkiye'nin
resmî sürdürülebilir kalkınma göstergeleri TÜİK tarafından yayımlanmaktadır.
Sertifikalı tesis serisi 2022'den (TGA sürdürülebilir turizm programı), mavi bayrak serisi 2015–2024 döneminden,
UNESCO birikimi 2017'den, AB tescilleri 2013'ten itibaren izlenebilmektedir. PM10 değeri il içindeki istasyonların
yıl ortalamasıdır; istasyon kapsamı yıllar içinde değişmiştir. S08 göstergesinin tabanı 28.07.2026'da
değişmiştir: göstergenin eski tabanı sürdürülebilir yeme-içme ve diğer işletmelerin anlık bir listesiydi;
tarihsel derinliği yoktu ve 81 ilin 73'üne 0 veriyordu. Yerine Tarım ve Orman Bakanlığı organik tarım
istatistikleri (2002–2025) konulmuştur: organik alan payı (0,60; sertifikalı organik yönetimdeki toplam
alanın il yüzölçümüne oranı) ve organik ürün çeşidi (0,40). Kaynaktaki organik çiftçi sayısı kolonu
2023 kayıt kırılması nedeniyle kullanılmaz (bkz. Organik tarım bölümü).
Bu bir taban değişikliğidir — daha önce yayımlanmış DEI skorları değişmiştir; ayrıntı ve ölçülen
etki için Metodoloji — sürüm günlüğü. Organik seride 0 ile boş farklıdır: 0,
bakanlık dosyasında ilin satırının bulunmamasıdır, yani o yıl ilde sertifikalı organik üretim yoktur.
Skorlar iller arası yüzdelik konuma dayanır
(0–100); iller arası karşılaştırma için uygundur, mutlak hedef değeri değildir. İl turizm ekonomisi rakamı Atlas
gelir modelinin tahminidir, resmî istatistik değildir.