Destination Excellence Index — metodoloji özeti

Tam metodoloji, veri envanteri ve kaynakça. Bu bölüm DEI endeksinin özetidir. Sitedeki bütün hesapların yöntemi — gelir modeli ve varsayımları, bağlantısallık endeksi, projeksiyonlar, resmî tanımlar — ile aranabilir değişken sözlüğü ve tam kurum kaynakçası ayrı bir sayfada toplanmıştır. Metodoloji sayfasını aç →

1. Kavramsal çerçeve ve amaç

Türkiye Destination Excellence Index, Türkiye'nin 81 ilini yalnızca ziyaretçi hacmi ya da konaklama kapasitesi bakımından değil, aynı zamanda erişilebilirlik, turizm yoğunluğu, ürün çeşitliliği, tanınırlık, çevresel dayanıklılık ve sürdürülebilirlik kapasitesi bakımından birlikte değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bileşik bir endekstir. Çıkış noktası, Türkiye'de turizm performansının ve destinasyon markalaşmasının ülke geneline homojen dağılmadığı; bazı illerin güçlü bir ziyaretçi, erişim ve tanınırlık yoğunlaşması sergilerken, başka illerin önemli kaynak varlığına rağmen bu değeri yeterince görünür veya ölçülebilir bir performansa dönüştüremediği saptamasıdır.

Endeks üç temel ihtiyaca cevap vermek üzere tasarlanmıştır: (1) illerin göreli performansını ölçülebilir ve karşılaştırılabilir hale getirmek, (2) turizm performansı ile sürdürülebilirlik kapasitesini aynı analitik çerçeve içinde değerlendirmek, (3) illeri yalnızca sıralamak değil, performans gruplarına ayırarak politika önceliklendirmesi ve destinasyon yönetimi bakımından kullanılabilir hale getirmek.

2. Hesaplama mimarisi

Endeksin hesaplama mantığı beş temel katmanda kuruludur: Raw_Data (il düzeyi ham veri matrisi), Controls (ağırlıklar, yön işaretleri, aktif göstergeler, eşikler), Subscores (birkaç değişkenin birlikte hesaplandığı bileşik göstergeler), Çekirdek Endeks modülü (turizm performansı ve destinasyon kapasitesi) ve Sürdürülebilirlik Modülü (sürdürülebilirlik ve kalite). Son aşamada Final_Scores sayfasında iki modül birleştirilerek nihai skor, sıralama ve performans ataması üretilir.

Nihai Skor = Çekirdek Skoru × 0,65 + Sürdürülebilirlik Skoru × 0,35

3. Normalizasyon ve puanlama mantığı

Her gösterge farklı ölçek ve birimde olduğundan doğrudan toplanamaz. Göstergeler önce iller arası göreli konumu yansıtan yüzdelik sıralama temelli normalizasyona tabi tutulur. Böylece her gösterge 0-100 arasında yorumlanabilir bir skora çevrilir, sonra ağırlıklandırılır. Üç yön türü kullanılır:

• POS (Positive): yüksek değer = yüksek puan
• NEG (Negative): yüksek değer = düşük puan (ör. havadaki partikül madde (PM10), sezonsallık)
• OPT (Optimum band): orta-üst bandı ödüllendiren; uçlarda puan düşer. Aşırı tek pazar bağımlılığı veya dengesiz yoğunlaşmayı cezalandıran yaklaşım
• COMP (Composite): önceden hesaplanmış 0-100 bileşik gösterge

4. Çekirdek Endeks modülü (%65)

Çekirdek Endeks ilin turizm performansını ve destinasyon kapasitesini ölçer. 22 gösterge beş başlık altında toplanır: (1) Turizm hacmi — toplam geliş, geceleme, yabancı geceleme, ortalama kalış; (2) Kapasite ve yoğunluk — yatak kapasitesi, tesis yoğunluğu, turizm yoğunluğu; (3) Mevsimsellik ve denge — düşük sezon dayanıklılığı, pik ay bağımlılığı, yabancı pazar sezonsallığı, yerli-yabancı denge skoru; (4) Erişim ve altyapı — çok modlu bağlantısallık (hava, kara, demir), dijital bağlantı; (5) Destinasyon yapısı — yükseköğretim, sağlık kapasitesi, net göç, yabancı ikamet eden payı.

5. Sürdürülebilirlik Modülü (%35)

Sürdürülebilirlik Modülü, ilin sürdürülebilirlik, kalite ve tanınırlık kapasitesini ölçer. 9 aktif gösterge üzerinden hesaplanır. S02 "Sertifikalı yatak oranı" verisi il bazında karşılaştırılabilir biçimde temin edilemediği için sistem dışına çıkarıldı; yerine S10 "Bitkisel ürün çeşitliliği" 12,0 ağırlıkla eklendi. Aktif ağırlık toplamı 100'dür. Modül, S01 (sertifikalı konaklama oranı), S03 (hava temizliği — PM10), S04 (orman alanı), S05 (coğrafi işaret yoğunluğu), S06 (uluslararası tanınırlık: UNESCO + Mavi Bayrak + EU GI + GI density), S07 (kanalizasyon toplama kapsamı (vekil)), S08 (sürdürülebilir çeşitlenme) ve S09 (korunan alan + miras koruma) göstergelerinden oluşur.

6. Performans sınıfları (A–E beşli sınıflama)

Atlas'ta iller, A'dan E'ye beş performans sınıfına ayrılır: A – Lider, B – Güçlü · üst grup, C – Güçlü · alt grup, D – Gelişen ve E – Zayıf veya gelişime açık. Bu sınıflama DEI skorlarıyla güçlü biçimde ilişkilidir; ancak skor eşiklerinden otomatik türetilen bir dilimleme değildir. Sınıf ataması, DEI skorlarının yanı sıra illerin turizm tanıtım ve geliştirme yol haritalarındaki nitel değerlendirmeleri, pazar yönelimini (uluslararası / iç pazar) ve destinasyon yapısını dikkate alan editoryal bir sınıflamadır ve bu niteliğiyle "editoryal sınıflama" rozetiyle işaretlenir.

Bu nedenle skor sıralaması ile sınıf sıralaması birebir örtüşmeyebilir: örneğin iç pazar ağırlıklı güçlü bir il, DEI skoru daha düşük olan uluslararası yönelimli bir ilden farklı bir sınıfta yer alabilir. Sınıflar bir kalite hükmü değil, destinasyon yönetimi ve politika önceliklendirmesi için tasarlanmış yorumlayıcı bir çerçevedir. Veri güncellendikçe sınıf atamaları gözden geçirilir.

7. Güçlü yönler ve sınırlılıklar

Güçlü yönler: Destinasyon performansını yalnız ziyaretçi hacmiyle sınırlamaması; erişim, yapı, denge ve sürdürülebilirlik boyutlarını da ölçmesi. Tek bir veri kaynağına bağlı olmaması; farklı kurumsal verileri il düzeyinde birleştirebilmesi. Modüler yapı sayesinde göstergelerin güncellenebilir, ağırlıkların yeniden tanımlanabilir olması.

Sınırlılıklar: Raw_Data tablosu tek bir takvim yılına ait değildir — bir kısım değişken 2025, bir kısım 2024 ya da elde edilebilen son yılı temsil eder. Endeks, "saf kesit" değil, "en güncel kullanılabilir il düzeyi veri matrisi" olarak yorumlanmalıdır. Bazı göstergelerde il bazında resmi ve karşılaştırılabilir veri bulunmadığından (S02 gibi) sistem dışı bırakılmıştır. Yüzdelik sıralama temelli skorlar veri dağılımına duyarlıdır; veri güncellendikçe göreli konumlar değişebilir.

8. Kaynakça (resmi/kurumsal)

• UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Türkiye World Heritage Convention resmî kayıtları; Creative Cities Network şehir profilleri
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı — İl düzeyi konaklama istatistikleri, sınır istatistikleri, tesis kapasitesi, Bakanlık ve belediye belgeli (2022-09 sonrası: basit konaklama) tesis verileri
• Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) — Veri Portalı, Resmî İstatistik Portalı, Nüfus İstatistikleri Portalı. Turizm geliri, hanehalkı yurt içi turizm araştırması, turizm uydu hesabı, nüfus ve göç
• Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü (DHMİ) — Havalimanı bazlı ticari uçak trafiği istatistikleri; dış hat ticari uçak trafiği verileri. Endekste "direct international air access" değişkeninin oluşturulmasında kullanılmıştır
• Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM) — İl bazlı yol envanteri, bölünmüş yol yoğunluğu, yıllık ortalama günlük trafik (YOGT)
• TCDD Taşımacılık A.Ş. — Anahat yolcu ve yük istatistikleri, yüksek hızlı tren (YHT) erişimi
• BTK (Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu) — İl bazlı sabit ve mobil genişbant göstergeleri
• T.C. Sağlık Bakanlığı — Sağlık İstatistikleri Yıllığı. İl bazında yatak kapasitesi ve sağlık altyapı göstergeleri
• Orman Genel Müdürlüğü (OGM) — Bölge müdürlükleri bazında yayımlanan il ve işletme müdürlüğü orman varlığı tabloları
• Türk Patent ve Marka Kurumu — Coğrafi işaret kayıtları
• Kıyı Temizliği Vakfı / TURÇEV — Mavi Bayrak sertifika kayıtları
• Türkiye Destination Excellence Index çalışma dosyasında kullanılan kullanıcı derlemeli Raw_Data ve ilişkili çalışma sayfaları
• Türkiye'nin 81 ili için turizm tanıtım ve geliştirme yol haritaları
• "Classifying Türkiye's 81 provinces for destination branding" başlıklı araştırma raporu

9. Veri mimarisi ve diğer göstergeler

DEI endeksi dışında bu panelde yer alan diğer veri setleri de ayrı metodolojik çerçevelere sahiptir. Kapasite verileri (2009-2025) Bakanlık ve Belediye belgeli tesislerin toplamıdır; 2022 sonrası metodoloji güncellemesi yapılmıştır. İlçe verileri (1996-2025) Bakanlık, Belediye ve Birleşik kaynaklarından derlenmiştir; 2007-2008 yılları için il-ilçe verisi yoktur. Turizm geliri modeli (2015-2040, 7 kalem) TÜİK Uydu Hesabı çerçevesinde ayrıştırılmış yerleşik olmayan (yabancı + YİV + TGY yabancı) ve yerleşik (yerli tesis + günübirlik + yakın ziyaret + yerleşikler/kamu/diğer) bloklarından oluşur. Tüm bu veriler ayrı metodolojik belgelerle desteklenmektedir; her veri setinde kaynak ve kapsam notu açıkça belirtilmiştir.